Uzbekistan: Language and Culture

Turkum she’rlar – Alisher Navoiy obrazini yaratishda lirik vosita sifatida

Gulbahor Ashurova — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

O‘zbekiston mustaqillikka erishgach o‘zbek adabiyotida buyuk mutafakkir Alisher Navoiy siymosini badiiy talqin etish yangi bosqichga ko‘tarildi. Chunki bu davrda milliy o‘zlikni anglash, milliy qadriyatlarni tiklash bosh masalaga aylandi. Alisher Navoiy adabiyotda ma’naviy-axloqiy kamolotning timsoli sifatida e’tirof etildi. Uning ibratli hayoti, shaxsiyati namuna o‘laroq tasvirlandi. Mustaqillik davri o‘zbek adabiyotida buyuk mutafakkirga bag‘ishlab yaratilgan turkum she’rlar shoirlar ijodida o‘ziga xos, alohida sahifalarini tashkil etadi. Shunga ko‘ra tarixiy shaxsning zamonaviy talqini bugungi kun ma’naviy hayotida muhim o‘rin tutadi.
Mazkur maqolada Alisher Navoiy siymosining kichik she’rlarda
talqin etilishi tahlil qilingan. She’rlarning adabiy-estetik ahamiyati,
ko‘tarinki ruh, milliy g‘urur, iftixor tuyg‘ularini hosil qilishdagi roli va
ahamiyati yoritilgan.

Развитие синтаксиса азербайджанского языка в рамках лингвокультурологии

Vafa Abdullayeva — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

This article examines the syntax of the Azerbaijani language from a
linguacultural perspective, emphasizing its role not only as a grammatical
structure but also as a vehicle for national cultural codes, historical
traditions, and the logical and emotional patterns of thought of the people Syntax is presented here as a key tool for expressing both individual and
collective identity, through which a unique linguistic way of thinking
is formed. The work provides a detailed analysis of both historical and
modern syntactic constructions, identifying their influence on spelling,
speech rhythm, and intonation, and exploring their functions in conveying
the cultural context and emotional coloring of the text. Particular attention
is paid to syntax in classical literature, which records established forms
of expression and aesthetic norms, and in modern literature, which
observes the dynamic development of syntactic models in accordance
with changing social and cultural conditions. Furthermore, key theoretical
approaches to the study of syntax are considered: classical, functional,
cognitive, and semiotic, allowing us to evaluate language as a system of
signs carrying both semantic and cultural meaning. This comprehensive
approach demonstrates that syntax in the Azerbaijani language is not just
a communication tool, but also an important factor in preserving cultural
heritage and national identity.

O‘zbek tilshunosligida Qur’oni Karim teolingvistik tadqiqot obyekti sifatida

Dilfuza Nurmanova, Nodirabegim Ismoilova — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

borayotgan teolingvistika yo‘nalishining dolzarb masalalarini yoritishga
bag‘ishlangan. Unda diniy matnlarning lingvistik, pragmatik hamda
antropotsentrik xususiyatlari tahlil qilinadi, mavjud ilmiy qarashlar
umumlashtirilib, yangi tadqiq yo‘nalishlari taklif etiladi. Ishda diniy
matnlar tasnifi qayta ko‘rib chiqilib, ular muqaddas diniy manbalar va
inson tomonidan yaratilgan diniy matnlarga ajratiladi.
Tadqiqotda asosiy e’tibor Qur’oni Karimning o‘zbek tilidagi
tafsirlarida uchraydigan o‘xshatish konstruksiyalarining lingvistik
va pragmatik xususiyatlarini o‘rganishga qaratilgan. Shuningdek,
diniy matnlarni shaxs-nutq munosabati asosida tahlil qilish, ularning
sotsiolingvistik, psixolingvistik va lingvomadaniy jihatlarini ochib berish
zarurligi asoslab beriladi. Mazkur maqolada teolingvistikaning nazariy
asoslarini boyitish, o‘zbek tilidagi diniy matnlarni kompleks o‘rganish
hamda kelgusidagi ilmiy izlanishlar uchun muhim metodologik zamin
yaratishi bilan ahamiyatlidir.

O‘zbek badiiy prozasida ekologik diskursning kognitiv-pragmatik tadqiqi (O‘tkir Hoshimov va Tog‘ay Murod asarlari misolida)

Shaxlo Naraliyeva — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

Ushbu maqolada zamonaviy o‘zbek badiiy prozasida ekologik
diskursning konseptuallashuvi kognitiv-pragmatik va lingvokulturologik
jihatdan kompleks tadqiq etiladi. Tadqiqotning empirik obyekti sifatida
XX asrning ikkinchi yarmi va XXI asr boshidagi o‘zbek romanchiligining
eng yorqin namunalari – O‘tkir Hoshimovning “Tushda kechgan umrlar” va
Tog‘ay Murodning “Bu dunyoda o‘lib bo‘lmaydi” romanlari tanlab olingan.
Ishda ilk bor o‘zbek nasridagi ekologik mavzuga doir matnlarning 7 ta
funksional-kommunikativ tipi batafsil tasniflandi va ekologik diskursning
yadro-periferiya tamoyiliga asoslangan kompleks maydon modeli (field
model) ishlab chiqildi.
Maqolada tabiat hodisalari va elementlari (yomg‘ir, yer, suv,
tuproq) obrazlarining milliy kognitiv modellar hamda mental stereotiplar
asosida baholanishi, ularning ijtimoiy, madaniy va mafkuraviy inqirozlarni
verballashtirishdagi pragmatik funksiyasi va deontik kuchi ochib berilgan.
Tadqiqot natijalari tilshunoslikning zamonaviy tarmoqlari bo‘lmish
lingvoekologiya, pragmalingvistika va matn lingvistikasi sohalarini yangi
nazariy xulosalar va metodologik yondashuvlar bilan boyitadi

Формирование иноязычной риторической компетенции на материале английского официально-делового дискурса в неязыковом вузе

Madina Nazarova — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

В статье предлагается модель формирования иноязычной
риторической компетенции студентов неязыкового вуза на материале
англий ского официально-делового дискурса. Актуальность
исследования связана с необходимостью подготовки специалистов,
способных эффективно дей ствовать в институциональных ситуациях
общения, используя жанры, речевые стратегии, аргументацию и
прагматические модели деловой коммуникации. В работе уточняется
понятие и структура иноязычной риторической компетенции,
описывается жанровое ядро официально-делового дискурса,
предлагаются модульная организация курса и система оценивания.
Подчеркивается, что обучение должно включать не только деловые
шаблоны и терминологию, но и риторические ходы, стратегии
смягчения, протокольные формулы, межкультурную адаптацию
и цифровые форматы коммуникации. Практическая значимость
заключается в возможности применения модели при разработке
учебных программ, модулей и диагностических материалов

Avrasiyanın qədim Xivə, Samara və Buxara şəhərləriİ

Ilhami Cefersoy — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

The ancestors of the Uzbek people are one of the founders of
ancient states and cultures of not only Central Asia, but also from Northern
China to the Mediterranean coast, to Sicily, from the Urals to the Nile Valley.
Three of those elite generations are Khiva, Samar and Bukhar. They
had founded the cities of Khiva, Bukhara and Samara in the West Asia and
the South Caucasus before the Latins, Greeks and Romans, and they had
made sustainable trade relations among Crimea and the Mediterranean
Sea and Egypt.
The dukes with the surname of Bukharin from the russian Bukhar
generation, and the church chronicler named Bukharalidze Iohan from
the georgian Bukhar generation had been known. Such a topical issue
is discussed for the scientific community in the article that, the name of
the capital of Romania, the city of Bucharest has been derived from the
ethnonym Bukhara.
The ethnic identity of the Bukhara generation, which is related
to the Bukhara generation, has become the object of the ethnolinguistic
research in the article. One branch of the Bukhara generation was one of
the authority dynasties of Iberia, and another branch founded the city of
Bukhara in ancient Egypt.
Some of them also created a powerful navy in the Mediterranean
Sea and occupied the island of Sicily, and they founded the city of Bakhar
before the Latins.
One of the elite generation of Eurasia is Samar. They are the creators
of not only Central Asia, but also ancient West Asia, eastern coast of the
Mediterranean Sea, and the states and cultures of Turkic lands later called
as Southern Russian steppes till the Slavs, Jews and Indo-Europeans.
The Samars and the Khivas were related peoples. Their name
is mentioned in Sumerian cuneiform inscriptions dating back to the III
millenium B.C. They migrated from the Aran region of Azerbaijan to
Phoenicia. They built the Samar fortress on a high mountain and established
one of the ancient proto-Turkic states.
Ernest Renan writes in his book entitled as “The History of the Origins of Christianity” published in 1873 that, when the Samaritans
founded the city in Phoenicia as part of the community of Canaan tribe, and
established the state for themselves, the Jews hadn’t arrived in Palestine,
yet.
The Samaritans also founded a city in the South Caucasus. That city
remained until the period of Alexander the Great.
The ancestors of the Uzbek people named Khiva, Bukhara
and Samara are the ancestors of both the Uzbeks and the Azerbaijani
and Anatolian Turks. We must turn these historical ethnogenetic and
ethnolinguistic ties into the object of scientific research, together

Evaluating Human and AI-Based Translation of Uzbek Classical Poetry: A Comparative Analysis of Alisher Navoi’s “Qaro Ko‘zim”

Muhayyo Abdulhakimova, Feng Ruizhen — Fri, 07 Aug 2026 00:00:00 +0500

The study confirms that while AI-based translation systems have made substantial progress in linguistic fluency and semantic interpretation, they remain limited in translating culturally rich poetic texts. Human translators continue to play an essential role in preserving literary meaning and artistic expression. The findings contribute to the growing field of AI-assisted literary translation and provide insights into translation challenges in low-resource languages such as Uzbek.

Normativ-huquqiy matnlarni lingvo-mantiqiy ekspertiza qilish metodologiyasi (Soliq kodeksining 248-moddasi misolida)

Dilrabo Elova — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

Mazkur maqola matn va nutq qurilishida mantiqiy izchillikni
ta’minlash hamda yuridik hujjatlarni lingvo-mantiqiy ekspertizadan
o’tkazish masalalariga bag’ishlangan. Tadqiqotning asosiy maqsadi
rasmiy matnlarda, xususan, O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksining
248-moddasi misolida yuzaga keladigan sintaktik qamrov muammolari
va mantiqiy ziddiyatlarni aniqlash, ularni bartaraf etish mexanizmlarini
ishlab chiqishdan iborat. Bundan tashqari, tadqiqot propozitsional
mantiq apparatini yuridik matnlar tahlilida qo‘llash usullarini ko‘rsatib
beradi hamda huquqiy lingvistika va kognitiv tilshunoslik kesishmasidagi
metodologik bo‘shliqni to‘ldirishga harakat qiladi.
Tadqiqot jarayonida to‘rtta asosiy lingvistik-mantiqiy usuldan
foydalanildi: leksik-semantik segmentatsiya, propozitsional mantiq tahlili,
kontrafaktik modellashtirish va kogerentlik-diskursiv tahlil. Tahlil natijalari
shuni ko‘rsatadiki, huquqiy matnlarda “kengaytirilgan talqin” qoidasi ko‘p
hollarda mantiqiy kolliziyalarga sabab bo‘ladi; qat’iy chegaralangan yopiq
ro‘yxat va anaforik bog‘lanishsiz yozilgan mustaqil xatboshilar o‘rtasida
shartli qoidalarni (masalan, Vazirlar Mahkamasi tartibini) sun’iy ko‘chirish
mantiqan noto‘g‘ri ekanligi isbotlandi. Shuningdek, matnning turli
qismlarida “bekor qilinishi mumkin bo‘lgan mantiq” (defeasible reasoning)
va “qat’iy mantiq” (monotonic reasoning) mexanizmlari parallel ravishda
ishlashi hamda ularning aralashtirilishi qonunni noto‘g‘ri qo‘llashga zamin
yaratishi ko‘rsatildi.

Sun’iy intellektning ta’lim tizimiga integratsiyasi: institutsional transformatsiya va strategik model (O‘zbekiston misolida)

Umidjon Kushayev — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

Maqolada sun’iy intellekt (SI) texnologiyalarining O‘zbekiston
ta’lim tizimiga integratsiyasi institutsional va ijtimoiy-falsafiy nuqtayi
nazardan tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida personallashtirilgan o‘qitish,
ma’muriy jarayonlarni avtomatlashtirish, virtual maslahatchilar va
generativ modellar kabi yo‘nalishlar tizimli ravishda klassifikatsiya
qilingan. Xalqaro va milliy empirik ma’lumotlar asosida SI qo‘llanilishi
ta’lim samaradorligini oshirish bilan birga akademik halollik, raqamli
tengsizlik, kognitiv avtonomiya va pedagog rolining transformatsiyasi kabi
institutsional xavflarni ham yuzaga keltirishi asoslangan. Maqolada sun’iy
intellekt integratsiyasi texnologik modernizatsiya va ta’lim institutining
normativ qayta konfiguratsiyasi sifatida talqin etilgan. O‘zbekiston
sharoitida SI joriy etilishining institutsional modellari tizimlashtirilib,
milliy kontent, infratuzilma, pedagogik kompetensiya va etik me'yorlarni
uyg‘unlashtiruvchi kompleks strategik model taklif etilgan

Adabiyotda falsafa va dinning uyg‘unligi

Abdug‘ani Nasriddinov — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

Mustaqillikdan keyingi davrda milliy qadriyatlarning qayta
tiklanishi, diniy erkinlikning ortishi adabiyotshunoslik sohasida ham
muhim vazifalarni kun tartibiga chiqardi. Xalqimizga tariximizda o‘chmas
iz qoldirgan buyuk siymolar faoliyati, merosini o‘rganish, diniy-irfoniy,
tasavvufiy mazmundagi adabiyotlarni tushuntirish ehtiyoji yuzaga
keldi. Bu borada yurtimizdagi ko‘plab olimlar anchayin salmoqli ishlarni
amalga oshirdilar. Akademik Shuhrat Srojiddinov ham ko‘p yillardan
buyon islom falsafasi bilan jiddiy shug‘ullanib kelmoqda. Olimning “So‘fi
Olloyor ilohiyoti” (I qism) nomli monografiyasi, “Islom falsafasiga kirish:
kalom ilmi” darsligi, “O‘zbek adabiyotining falsafiy sarchashmalari” nomli
qo‘llanmasi birlamchi manbalar asosidadagi tahlil va ilmiy xulosalari bilan
alohida ilmiy qimmat kasb etadi.
Mazkur maqolada olimning ilmiy faoliyati, diniy-irfoniy adabiyotni
xalqimizga yetkazish yo‘lidagi tadqiqotlari tahlil qilinadi.

Somoniylar va o‘g‘uz turklari

Shamsiddin Kamoliddin — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

Maqolada Somoniylar sulolasining kelib chiqishi o‘g‘uzlar bilan
bog‘liq bo‘lganligi haqida so‘z yuritilgan. Xususan, ularning ajdodi Bahrom
Chubin Xurosonda yashagan va Sosoniylarning harbiy xizmatida bo‘lgan
o‘g‘uz qabilalaridan yetishib chiqqan. Somoniylar sulolasining bobokaloni
Somon-xudot “O‘g‘uznoma”da Somon-Yabg‘u deb atalgan va o‘g‘uzlarning
ajdodlari qatorida tilga olingan. Somoniylar sulolasi o‘z hukmronligi
davomida o‘g‘uz qabilalarining harbiy kuchlariga tayanganlar. O‘g‘uzlar
Somoniylar sulolasining eng yaqin, ishonchli va sodiq odamlari bo‘lib
kelgan. Nasr ibn Ahmadning o‘g‘li amir Nuh ibn Nasr (943 – 956-yillarda
hukm surgan) “malik as-Sin” – Chin hukmdori, ya’ni Qoraxoniylar xonining
qiziga uylangan edi. Qoraxoniylar sulolasining kelib chiqishi ham tag‘azg‘az,
ya’ni “to‘qqiz o‘g‘uz” deb ataluvchi qabilalar bilan bog‘liq edi. Somoniylar
sulolasining so‘nggi amiri Abu Ibrohim Ismoil ibn Nuh al-Muntasir (vafoti
395/1004-05-y.) G‘uz turklarining yetakchisi Yabg‘uning qiziga uylanib,
u bilan qarindosh tutingan. XVI – XVII asrlarga oid manbalarda XIV asr
o‘rtalarida yashagan “Ismoil Somoniyning avlodi” boʻlgan Jandiy-bekning
Jo‘chiylar bilan qarindosh tutinib, oʻz qizini Joʻchi Bukaning nabirasi va
Shaybonxonning toʻrtinchi nasldagi avlodi boʻlgan Ming Temurxonga
nikohlab berganligi qayd etilgan. Mening fikrimcha, XIV asrda yashagan
mazkur Jandiy-bek Somoniylarning soʻnggi amiri al-Muntasirning Gʻuz
turklari yetakchisi Yabgʻuning qizi bilan qurgan turmushidan qolgan avlodi
bo‘lgan. Ming Temurxonning Jandiy-bekning qizidan boʻlgan toʻrtinchi
nasldagi avlodi Dasht-i Qipchoqda koʻchmanchi oʻzbeklar davlatining
asoschisi Abu-l-Xayrxon (1412 – 1468) edi. Uning nabirasi Muhammad
Shayboniyxon (1451 – 1510) esa 1501 – 1601-yillarda Oʻrta Osiyoda
hukmronlik qilgan Shayboniylar oʻzbek sulolasining asoschisi edi.

O‘zbek tili: o‘rganish, dekolonizatsiya va hissiyot

Kamil Tilyabayev — Wed, 29 Jul 2026 00:00:00 +0500

Ushbu maqolada so‘nggi 150 yil davomida o‘zbek tilining
rivojlanishi va uni ikkinchi til sifatida o‘qitish jarayonlari tadqiq etilib,
bugungi amaliyotlar o‘zgarib borgan mustamlakachilik munosabatlari
kontekstida tahlil qilinadi. Unda Rossiya imperiyasi va Sovet Ittifoqi
davridagi til siyosati ko‘rib chiqilib, o‘zbek tilining rus tiliga bo‘ysun-
dirilishi bilan bir qatorda standartlashtirish, yozuv islohotlari va ta’lim
sohasidagi mahalliy subyektlik ham yoritiladi. Shuningdek, 1991-yildan
keyingi mustaqillik davri tahlil qilinib, to‘liq yakunlanmagan alifbo
islohoti, davlat boshchiligidagi til rejalashtirilishi, so‘nggi qonunchilik
hujjatlari, shuningdek, cheklangan jamoatchilik tashabbuslari va raqamli
faollik muhokama qilinadi. Tahlilda o‘zbek tilini ikkinchi til sifatida o‘qitish
tizimining tarixiy shakllanishiga alohida e’tibor qaratiladi.
Maqola so‘ngida o‘zbek tilini o‘rganishga oid hissiyotlar,
munosabatlar va o‘rganuvchilar tajribalariga bag‘ishlangan tadqiqotlarning
yetarlicha emasligi qayd etilib, muhim bo‘shliq aniqlangan: o‘zbek tilini
dekolonizatsiya qilish, ko‘pchilik vakillarining o‘z tilini ikkinchi til sifatida
o‘rganishi va bu jarayondagi emotsional jihatlar hozirgacha baravar
o‘rganilmaganligi ta’kidlangan.